Türkmenistanyň himiýa senagaty
Dünýäde tebigy gazyň iň iri gorlaryna eýe ýurtlaryň biri bolan Türkmenistan ykdysady ösüşiň täze tapgyryna gadam basyp, däp bolan çig mal eksport modelinden ugur alyp, uglewodorod serişdeleriniň çuňňur gaýtadan işlenmegine esaslanýan doly derejeli senagat ulgamyny kemala getirmäge gönükdirilen syýasaty yzygiderli durmuşa geçirýär. Soňky ýyllarda ýurduň himiýa senagaty ykdysadyýetiň gurluş taýdan özgermeginiň iň möhüm ugurlarynyň birine öwrülýär.
Halkara tejribesi uglewodorod serişdelerinden iň uly ykdysady bähbidiň gazyp almak döwründe däl-de, eýsem olaryň çuňňur gaýtadan işlenýän indiki tapgyrlarynda döredilýändigini görkezýär. Şunuň bilen baglylykda, Türkmenistanda ýokary goşulan gymmat döredýän önümçilikleri ösdürmäge hem-de milli ykdysadyýeti dünýäniň himiýa önümçiligi zynjyrlaryna goşmaga gönükdirilen täze senagat strategiýasy kemala getirilýär.
Bu özgertmeleriň esasy institusional hereketlendiriji güýji hökmünde “Türkmenhimiýa” döwlet konserni çykyş edýär. Ol pudagyň döwrebaplaşdyrylmagyna, täze önümçilik kuwwatlyklarynyň döredilmegine hem-de senagat infrastrukturasynyň giňeldilmegine gönükdirilen uzak möhletli maksatnamany amala aşyrýar.
⚛︎ Çuňňur gaýtadan işlemegiň ykdysadyýeti
Çig mal eksportyndan himiýa önümleriniň önümçiligine geçmek ykdysady gymmatyň dörediliş gurluşyny düýpli üýtgedýär. Gaýtadan işlenmedik tebigy gazyň eksporty adatça çäklendirilen ykdysady girdeji döredýän bolsa, onuň gaýtadan işlenmeginiň indiki tapgyrlary — esasy himiýa önümleri, polimerler hem-de ýöriteleşdirilen materiallar — ykdysady netijeliligi birnäçe esse ýokarlandyrýar.
Senagat ykdysadyýeti nukdaýnazaryndan tehnologik zynjyryň her bir indiki tapgyry goşmaça gymmatyň has ýokary derejesini döredýär.
Şeýle ýörelge Türkmenistanyň himiýa pudagynda alnyp barylýan häzirki döwlet senagat syýasatynyň esasyny düzýär.
⚛︎ Mineral dökünler: eksport klasteriniň kemala gelmegi
Türkmenistanyň himiýa senagatynyň has ösüp gelýän ugurlarynyň biri mineral dökünleriň önümçiligi bolup durýar. Azot we kaliý dökünlerini öndürýän döwrebap senagat kärhanalarynyň işe girizilmegi ýurduň oba hojalyk pudagynyň içerki isleglerini üpjün etmek bilen bir hatarda eksport mümkinçiliklerini hem ep-esli giňeltmäge şert döretdi.
Dünýä derejesinde dökün bazary durnukly ösüş depginini saklap galýar. Dünýä ilatynyň sanynyň artmagy, oba hojalyk önümçiliginiň öndürijiligini ýokarlandyrmak zerurlygy hem-de ekerançylygyň intensiwleşmegi agrohimiki önümlere bolan islegi artdyrýar.
Şeýle şertlerde Türkmenistan kem-kemden Ýewraziýa we Aziýa bazarlarynda mineral dökünleri üpjün edijileriň hatarynda öz ornuny berkidýär.
⚛︎ Hazar sebitiniň serişdeleri we ýöriteleşdirilen himiýa
Pudagy ösdürmegiň geljegi uly ugurlarynyň biri hem Hazar sebitiniň gidromineral serişdelerini peýdalanmak bilen baglydyr. Şol serişdeleriň esasynda ýod, brom hem-de ýöriteleşdirilen duzlaryň önümçiligini giňeltmek meýilleşdirilýär.
Bu önümler ýokary tehnologiýaly birnäçe pudaklarda möhüm ähmiýete eýedir. Olaryň hataryna:
∘ derman senagaty
∘ elektronika
∘ akkumulýator önümçiligi
∘ ýokary arassalyk derejesindäki himiýa önümçiligi - degişlidir.
Bu ugurda alnyp barylýan işler Türkmenistanyň dünýäniň himiýa bazarynda has ýokary girdejili segmentlere çykmagyna mümkinçilik döredip biler.
⚛︎ Gazhimiýa we polimer senagaty
Pudagyň iň tehnologik taýdan çylşyrymly hem-de maýa goýumlaryny köp talap edýän ugurlarynyň biri gazhimiýa bolup, ol tebigy gazdan polimerleriň we beýleki himiýa önümleriniň öndürilmegini öz içine alýar.
Polietilen we polipropilen öndürýän döwrebap toplumlaryň döredilmegi Türkmenistanda uglewodorod serişdelerini çuňňur gaýtadan işlemek derejesiniň täze tapgyra çykýandygyny görkezýär.
Polimer materiallary dünýä ykdysadyýetiniň dürli ugurlarynda giňden ulanylýar. Olaryň hataryna:
∘ gurluşyk
∘ gaplama senagaty
∘ awtomobil gurluşygy
∘ elektronika
∘ lukmançylyk tehnologiýalary - degişlidir.
Polimerleriň dünýä bazary durnukly ösüşini dowam etdirýär. Tebigy gazyň öz çeşmesine eýe bolmak bolsa türkmen öndürijilerine arzan çig mal bilen üpjünçilik taýdan möhüm bäsdeşlik artykmaçlygyny berýär.
⚛︎ Eksport bazarlarynyň geografiýasy
Himiýa önümleriniň öndürilişiniň giňelmegi bilen birlikde eksport bazarlarynyň diwersifikasiýasy aýratyn ähmiýete eýe bolýar.
Himiýa senagatyny ösdürýän ýurtlar üçin iň geljegi uly bazarlar hökmünde adatça aşakdaky sebitler çykyş edýär:
∘ Aziýa ýurtlary
∘ Ýewropa
∘ Ýakyn Gündogar
∘ Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy ýurtlary
Birnäçe bazara çykmak eksport girdejileriniň durnuklylygyny ýokarlandyrmaga hem-de sebit ykdysady üýtgemelerine bagly töwekgelçilikleri azaltmaga mümkinçilik berýär.
∘ Uzak möhletli bäsdeşlige ukyplylygyň şertleri
Himiýa pudagynyň durnukly ösüşi birnäçe gurluşlaýyn faktorlaryň utgaşykly hereketine baglydyr.
∘ Adam maýasy
Ýokary derejeli inženerleri, himikleri hem-de senagat tehnologiýalarynyň hünärmenlerini taýýarlamak çylşyrymly önümçilikleriň netijeli işlemegi üçin möhüm şertdir.
∘ Tehnologik hyzmatdaşlyk
Daşary ýurt maýa goýumlarynyň çekilmegi hem-de halkara tehnologiýa kompaniýalary bilen hyzmatdaşlyk häzirki zaman önümçilik tehnologiýalaryna elýeterliligi üpjün edýär.
∘ Dünýä bazarlaryna integrasiýa
Eksport infrastrukturasynyň ösdürilmegi hem-de halkara üpjünçilik zynjyrlaryna goşulmak pudagyň durnuklylygyny güýçlendirýär.
⚛︎ Senagat ösüşiniň täze tapgyry
Türkmenistanyň himiýa senagaty häzirki wagtda gurluş taýdan özgertmeleriň möhüm döwrüni başdan geçirýär. Gazhimiýa önümçiliginiň giňeldilmegi, mineral dökünleriň öndürilişiniň artdyrylmagy hem-de Hazar sebitiniň gidromineral serişdeleriniň özleşdirilmegi ykdysadyýetiň täze senagat modeliniň esasyny düzýär.
Uzak möhletli nukdaýnazardan seredilende, tebigy gazyň çuňňur gaýtadan işlenmegine gönükdirilen strategiýanyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi birnäçe möhüm netijeleri üpjün edip biler:
∘ ýurduň eksport gurluşynyň diwersifikasiýasy
∘ senagatyň jemi içerki önümdäki paýynyň artmagy
∘ ýokary tehnologiýaly önümçilikleriň ösüşi
∘ Türkmenistanyň dünýäniň himiýa bazaryndaky ornunyň berkemegi.
Çeşme: TMT Analytics